Gjuha shqipe dhe dialektet e saj

[egnatia]

Të gjithë ata ithtarë të standardit të tanishëm do të dojsha me i lutë me e përkthye ketë citim (në shqipen standarde nënkuptohet): "To be or not to be"

Mirë se erdhe në forum gjeraq!
Ky citat nga pjesa "Hamleti" e Shekspirit nuk është i plotë, dhe përkthimi që ke kërkuar është: "Të jesh apo/ose të mos jesh..." A mund të na e thuash të lutem, pse e kërkove pikërisht tek kjo temë një përkthim të tillë?

[gjeraq]

Të gjithë ata ithtarë të standardit të tanishëm do të dojsha me i lutë me e përkthye ketë citim (në shqipen standarde nënkuptohet):

"To be or not to be"

Mirë se erdhe në forum gjeraq!

Ky citat nga pjesa "Hamleti" e Shekspirit nuk është i plotë, dhe përkthimi që ke kërkuar është: "Të jesh apo/ose të mos jesh..." A mund të na e thuash të lutem, pse e kërkove pikërisht tek kjo temë një përkthim të tillë?

Mirë se të gjeta egnatia

Në ketë temë për sa e kam lexue, merret fjala për gjuhën shqipe të standardizueme dhe shumherë këtu në forum asht ngritë zani që të përfshihet gegnishtja me gjanësisht në gjuhën e sotme të unjisueme, edhe unë i qëndroj këtij mendimi. Citati i njohun i Shakespeare-it që e paraqita këtu, shtrohet shpesh si argument tipik për përfilljen e gegnishtes në gjuhën e sotme leterare, sespe, siç shihet qartë, Shakespeare-i, i lumi, e fliste nji gjuhë që disponon paskajoren, e cila në standardin të shqipes nuk ekziston fare- siç dimë. Unë deshta me ditë si do ta përkthejshit ju ketë citat, sespe më duket pakëz e koklavitun me përkthye diçka të tillë pa pasë njifarë paskajore.
Shakespeare-i e shtroi pyetjen për të gjithë, domethanë nji pyetje gjithëpërfshihëse, "to be or not to be", dhe të thuesh " të jesh a po të mos jesh" nuk e jep kuptimin e citatit qindpërqind sepse i drejtohet nji vete të veçantë, vetes së dytë, e jo mbarë njerëzisë ose të gjitha frymorëve në ketë rruzull. Me siguri nuk kishte me shkaktue moskuptime sikur të shkruhej "të jesh a po të mos jesh", sepse ketë citat gjithkush e njeh, por ma sakët do të ishte me thanë "me qenë a mos me qenë"-domethanë me e ruejtë kuptimin të mirëfilltë, ashtu siç kërkohet prej nji përkthimi të sakët.

Due me i nga krejt ata ithtarët të standardit të bajnë mendë se sa ma e larmishme dhe shprehje-plotë kishte me qenë standardi ynë me e pasë përqafue gegnishten si nji degë kryesore të shqipes në vitin 1972 dhe se nuk kishim me pasë aq shum ngatërresa tue u mundue me përkthye gjana ma të thjeshta prej gjuhëve të hueja të cilat e marrin paskajoren si të vetëkuptueshme.

[egnatia]

Së pari të falenderoj për përgjigjen tënde!

Ti ke dhënë një variant tjetër të përkthimit në gegnisht dhe unë do të thoja se kuptimi s'ka ndryshuar, dhe se kemi të bëjmë me "shprehjen e një mendimi"; që nga ana kuptimore në këtë rast është një pyetje e drejtuar nga folësi në monolog. Në rastin e disa përkthimeve tek veprat letrare, kuptimi ndonjëherë nuk del nga interpretimi direkt fjalë për fjalë, por duke i'u përshtatur tekstit tërësisht. Në mos gabohem, ka dhe mënyra të tjera interpretimi në gegnisht si p.sh: "me ken, a mos me ken" ose " me kan, a mos me kan"etj., pra, zgjidhja do të ishte e zorshme se cili është përkthim i saktë dhe standard. Këtë monolog të folësit unë si lexuese e kuptoj në numrin njëjës në të dy variantet, por do të më vinte mirë të lexoja dhe mendime të tjera.

[gjeraq]

Në rastin e disa përkthimeve, kuptimi ndonjëherë nuk del nga interpretimi direkt fjalë për fjalë, por duke i'u përshtatur tekstit tërësisht

E di se nganjiherë nuk asht e mundun që të dalë interpretimi direkt fjalë për fjalë, por ky shembull që e solla do të mundej me u përkthye pa asnji përshtatje në anglishten, frengjishten, rusishten edhe shum gjuhë të tjera, pa e përshtatun nji teksti, sepse nuk ka nevojë me interpretue ndonji send, për arsyje se kjo fjali "me qenë a mos me qenë", nuk kishte me mundë me qenë ma e thjeshtë.
Për mendimin tim nuk ka zgjidhje ma të lehtë sesa me i futë ato pasunitë që i ofron gegnishtja në gjuhën leterare. Ta bash nji përkthim të nji fjalie, i cili merret vesh pa e përshtatun tanë tekstin, më duket ma i cilësuem sesa me u rrekë me përftue kuptimin të njejtë tue ndryshue krejt tekstin në disa veçanti që të dalë i njejti kuptim. Jo veç se përkthyesi do ta ketë ma kollajë, por edhe më duket se lexuesit kanë me e mirëpritë nji përkthim që, së pari i përqaset ma fort origjinalit dhe së dyti nuk asht i dykuptimtë, por tërrësisht i qartë.

Për sa i përket çashtjes "me kenë" a "me kanë" ose madje "m'u konë", mund të të thom se zgjidhje ma të lehtë nuk ka. Mund ta ruejmë formën "me qenë" i cili do të preferohej më duket prej shumicës së shqiptarëve, ngase edhe folësit e gegnishtes jugore e kanë ketë formë dhe do të ishte e pëlqyeshme për të gjithë, edhe për arsye se tani gjindet në gjuhën standarde dhe nuk do të duhej me u ndryshue fort diçka.
Po ashtu kishim me mundë me pretendue se asht problematike me thanë "dyke" a "duke", sepse të dyja variantet ekzistojnë në dialektet jugore, prandej kjo për mue nuk asht arsyje pse t'i shmangemi paskajores.

[egnatia]

Në shembullin e dhënë, kuptimi nuk ka humbur, por është i njejtë në të dy variantet si në lidhore ashtu dhe në paskajore. Forma e lidhores haset në të gjitha të folmet e dialekteve dhe se nuk ka dallim të madh midis të folmeve dhe gjuhës letrare. Unë mendoj se po të vendosej paskajorja si bazë e gjuhës standarte, do të ndryshonte thellësisht sistemi foljor në gramatikën e gjuhës shqipe. Gjuhë letrare (standarde) do të thotë vendosja e një sistemi mbi të gjithë format dialektore e kuptuar dhe me nëndialektet. Fakt është se dialektet kanë ndryshuar me kohën, kështu që nuk është çudi se me kohën mund të ndryshojë dhe gjuha standarde duke marrë vetitë më të mira të dialekteve dhe duke larguar ato që nuk i përshtaten rregullave gramatikore. Dhe diçka tjetër, përsa i përket dialektit tosk forma e lidhores ka mbaresën "ç" p.sh.: "të jeç". Gjuha standarde i sherben të gjithë shqipfolësve, ndërsa dialekti mbetet pjesë e një grupi folës...

[gjeraq]

Së pari due me sqarue se nuk kam asgja kundra mënyrës lidhore të shqipes standarde e as nuk kërkoj që të zbatohet edhe këtu nji ndryshim, si për shembull të vendoset mbaresa -jsh për vetene e dytë në lidhore, si b.f. "të shkojsh".

E ke të drejtë kur të thuesh se nji standard duhet të qëndrojë mbi çdo dialekt që të mos ndihet askush i shpërfillun. Të merren çdo vetitë e dialekteve në nji tërrë, domethanë me u shfrytëzue krejt pasunia e nji gjuhe, arrihet kjo gjuhë e unjisueme mbidialektore për të cilen e kemi fjalën. Por unë i qëndroj mendimit se posaçërsht kjo asht nji mangësi e madhe në gjuhën tonë, droja me e përfshi gegnishten ma fort në ketë standard. Si mundet me u pretendue që nji gjuhë asht mbidialektore, domethanë që zhvillimi i saj ecte krejtsisht me paanësi, kur nji e treta e popullatës nuk din me u identifikue me ketë gjuhë (nejse e eskagjerova pakëz) përshkak se e folmja e tyne nuk merr pjesë në te? Standardi bazohet për nja nantëdhjetë përqind mbi dialektin jugor dhe kjo asht nji cenim i madh për gegnishtes e për gjithë folësit e saj, jo veç tue marrë para sysh se shumica e popullatës e flet ditë për ditë, por edhe tue ba ba mendë sa shum kontributë ka dhanë gegnishtja me e zhvillue shqipen si nji gjuhë e shkrueme e denj për letërsi. Zanafilla e letërsisë shqiptare mundet me u gjurmue tek aturorët e vjetër të veriut, edhe me pas vijojshin këta shkrimtarë veprimtarinë e tyne tue shkrue në dialektin gegë, kështu që dikur u përftuen vepra të përmendun si "Lahuta e Malësisë" e shum të tjerë.

Edhe ca fjalë për aspektin e ndryshimit të thellë në strukturën foljore sikur të vendoset paskajorja:

Nuk due me e përgë njeshture ketë tezë që e vune, veç kam qejft me të ba të parakujtosh ketë fakt: Pas luftës e dytë botnore kambëngulej që të bahet tosknishtja bazë e gjuhës shqipe standarde, tu'i përfshi, këte e pranoj, edhe ca elemte gege në te. Në vitin 72 ky zhvillim kulmonte dhe në nji kongres shpallej tosknishtja me ligj të plotë gjuhë leterare dhe vetëm në ketë gjuhë guxohej me u shkrue e jo në variante tjera.
Tani ti thue se struktura foljore do të pasonte aq shum ndryshime sikur të vendosej paskajorja sa që asht nji asht nji kërkesë e patolerueshme me hy aq thellë në gramatikën e shqipes siç po kërkoj unë. Por si u njenë tanë ata gegëfolës kur nuk guxuen me thanë a me shkrue " unë di me shkrue", por "unë di të shkruaj"? Demek kjo nuk qenkej nji ndërhymje e stërmadhe në strukturen e tyne foljore. Por u arrit me kohë që të përvetësohej ky standard edhe sonte shumica e shqiptarëve dinë me folë pa a shum rrjedhshëm.
Po të vendosej paskajorja, kjo do ta ndryshonte strukturen e shqipes në mënyrë që gjuha jonë kishte me përfitue diçka, kurse atëhere shqipja e gegëfolësve humbiste vetëm tu'e zevendsue paskajoren me lidhoren, sepse edhe genishtja e disponon ketë lidhore KRAHAS paskajores.